Ewangelia Jana – tekst, autor i najważniejsze fragmenty

Ewangelia Jana to czwarta Ewangelia kanoniczna, licząca 21 rozdziałów, która prowadzi czytelnika od Prologu o Słowie aż po spotkania ze Zmartwychwstałym. Jan Apostoł, Prolog i Łazarz należą do jej najważniejszych punktów odniesienia, a podstawowym tekstem dla polskiego czytelnika pozostaje Biblia Tysiąclecia (Pallottinum, 2003).

Jej język jest prosty, lecz obrazy mają dużą głębię: światło i ciemność, woda i życie, chleb, pasterz, droga, prawda. W parafialnej praktyce te fragmenty często wracają w liturgii, homiliach, rekolekcjach i osobistej modlitwie. Nie chodzi wyłącznie o poznanie wydarzeń z życia Jezusa. Celem tekstu jest wiara w Chrystusa jako Syna Bożego.

• Tekst Ewangelii Jana – obejmuje 21 rozdziałów i ukazuje Jezusa przez znaki, rozmowy oraz symbole zapisane w konkretnych scenach.
• Jan Apostoł – tradycyjnie jest wskazywany jako autor lub główne źródło autorytetu stojące za czwartą Ewangelią.
• Kana Galilejska – otwiera opowiadanie o znakach Jezusa przemianą wody w wino w J 2,1-11.
• Księga Znaków – obejmuje zasadniczo J 2-12 i pokazuje czyny objawiające tożsamość Chrystusa.
• Księga Chwały – obejmuje J 13-21, czyli Ostatnią Wieczerzę, Mękę, Zmartwychwstanie i ukazania się Jezusa.

Kto jest autorem Ewangelii Jana?

Ewangelia Jana to tekst, który tradycja Kościoła od II wieku wiąże z Janem Apostołem, umiłowanym uczniem Jezusa, natomiast współczesna egzegeza bada także udział wspólnoty Janowej i późniejszej redakcji. Autorstwo nie jest dogmatem wiary, dlatego uczciwa lektura łączy szacunek dla tradycji z ostrożnością badacza.

Dlaczego tradycja wskazuje na Jana Apostoła?

Tradycja wskazuje na Jana Apostoła, ponieważ starożytni świadkowie chrześcijańscy łączyli czwartą Ewangelię z uczniem obecnym przy kluczowych wydarzeniach życia Jezusa. Szczególne znaczenie ma świadectwo św. Ireneusza z Lyonu, który znał tradycję przekazywaną przez Polikarpa ze Smyrny.

Św. Ireneusz, piszący pod koniec II wieku, przedstawia Jana jako ucznia Pańskiego, który przekazał Ewangelię podczas pobytu w Azji. To ważne świadectwo historyczne, ale nie zamyka wszystkich pytań o sposób powstania księgi. Z doświadczenia pracy z grupami biblijnymi wiem, że rozróżnienie między „tradycyjnym autorstwem” a „mechanicznym napisaniem każdego zdania” pomaga uniknąć niepotrzebnych sporów.

„Kościół zawsze czcił Pisma Boże, podobnie jak samo Ciało Pańskie.” — Sobór Watykański II, Dei Verbum, 1965, nr 21

• Jan Apostoł – w tradycji jest utożsamiany z umiłowanym uczniem, nie z Janem Chrzcicielem.
• Św. Ireneusz z Lyonu – należy do najważniejszych świadków tradycji o Janowym pochodzeniu Ewangelii.
• Polikarp ze Smyrny – stanowi ważne ogniwo pamięci Kościoła Azji Mniejszej, przywoływane przez Ireneusza.
• Umiłowany uczeń – występuje w samej Ewangelii jako świadek związany z przekazem J 21,24.

Czy autorstwo Jana Apostoła jest pewne?

Nie, w sensie badań historyczno-literackich autorstwo Jana Apostoła nie jest bezsporne, ponieważ tekst może zawierać ślady pracy kilku osób ze środowiska Janowego. Kościół przyjmuje Ewangelię jako natchnione świadectwo wiary, a bibliści nadal dyskutują nad etapami jej redakcji.

Współcześni badacze zwracają uwagę na dojrzały język teologiczny, powtórzenia, dopowiedzenia oraz związek tekstu ze wspólnotą chrześcijan. Nie oznacza to, że Ewangelia traci wiarygodność. Pytanie o autora i pytanie o natchnienie to dwie różne kwestie.

• Tradycja Kościoła – przypisuje księgę Janowi Apostołowi i zachowuje tę identyfikację w liturgii.
• Szkoła Janowa – oznacza hipotetyczne środowisko uczniów, które mogło przekazywać i opracowywać Janową tradycję.
• Egzegeza historyczna – analizuje język, źródła i redakcję tekstu bez rozstrzygania samej wiary czytelnika.
• Natchnienie biblijne – dotyczy autorytetu Pisma w Kościele, a nie wyłącznie techniki powstawania księgi.

Kiedy powstała Ewangelia Jana i do kogo była skierowana?

Ewangelia Jana powstała najprawdopodobniej pod koniec I wieku, często wskazuje się przedział około 90-100 roku, choć jest to szacunek biblistów, a nie data zapisana w tekście. Wielu badaczy łączy jej środowisko z Azją Mniejszą, zwłaszcza z Efezem, gdzie żyły rozwinięte wspólnoty chrześcijańskie.

Kiedy datuje się Ewangelię Jana?

Najczęściej datuje się Ewangelię Jana na lata około 90-100, ponieważ jej refleksja nad osobą Jezusa i sytuacją wspólnoty wygląda na późniejszą niż w wielu warstwach tradycji synoptycznej. Dokładnego roku nie da się uczciwie ustalić.

Ważniejsze od pojedynczej daty jest to, że tekst wyrósł z pamięci o Jezusie oraz z potrzeb wspólnoty, która wyznawała Go jako Chrystusa i Syna Bożego. Przy publikacji parafialnej nie należy przedstawiać datowania jako pewnika. Dane historyczne wymagają rozróżnienia między tradycją, hipotezą i źródłem.

• Przedział 90-100 – jest często podawanym, przybliżonym datowaniem w komentarzach biblijnych.
• Koniec I wieku – wskazuje okres, nie jeden ustalony dzień ani rok powstania księgi.
• Efez – jest tradycyjnie rozważanym miejscem związanym z Janową wspólnotą w Azji Mniejszej.
• Azja Mniejsza – była obszarem intensywnego życia pierwszych Kościołów i obiegu tekstów chrześcijańskich.

Do kogo była skierowana Ewangelia Jana?

Ewangelia Jana była skierowana do chrześcijan, którzy potrzebowali pogłębionej odpowiedzi na pytanie, kim jest Jezus i co znaczy wierzyć w Niego. Jej adresaci znali żydowskie obrazy świątyni, świąt, Pisma oraz napięcia towarzyszące rodzącej się wspólnocie Kościoła.

Dlatego tekst nie ogranicza się do relacji z wydarzeń. Jezus objaśnia znaki długimi rozmowami, a czytelnik ma przejść od zobaczenia cudu do wyznania wiary. Taka konstrukcja dobrze sprawdza się w parafialnej katechezie dorosłych i w przygotowaniu do sakramentów.

• Wspólnota chrześcijańska – potrzebowała umocnienia wiary w Jezusa jako Syna Bożego.
• Żydowskie święta – stanowią tło dla rozmów Jezusa o wodzie, chlebie, świetle i świątyni.
• Tożsamość Jezusa – jest głównym pytaniem rozwijanym od Prologu do końcowego wyznania Tomasza.
• Wiara uczniów – nie jest abstrakcyjną ideą, lecz odpowiedzią na konkretne słowa i czyny Chrystusa.

Jak zbudowana jest Ewangelia Jana?

Ewangelia Jana dzieli się zwykle na trzy części: Prolog w J 1,1-18, Księgę Znaków w J 2-12 oraz Księgę Chwały w J 13-21. Ten praktyczny podział pomaga czytać tekst etapami: najpierw rozpoznać, kim jest Jezus, potem zobaczyć znaki, a na końcu wejść w tajemnicę Jego Paschy.

Co oznacza Prolog Ewangelii Jana?

Prolog Ewangelii Jana to teologiczny hymn w J 1,1-18, charakteryzujący się obrazem Słowa, relacją Słowa do Boga i stwierdzeniem o wcieleniu. Logos w teologii Jana nie jest ideą oderwaną od życia, lecz odnosi się do Jezusa Chrystusa.

Zdanie o Słowie, które stało się ciałem, stanowi klucz do całej księgi. Chrystus nie pojawia się jedynie jako nauczyciel moralności. Objawia Boga, a jednocześnie przychodzi do ludzi w realnej historii. Katechizm wskazuje, że w Synu Ojciec powiedział swoje ostateczne Słowo (KKK 65).

„Chrystus, Syn Boży, który stał się człowiekiem, jest jedynym, doskonałym i ostatecznym Słowem Ojca.” — Katechizm Kościoła Katolickiego, 1994, nr 65

• Prolog – obejmuje J 1,1-18 i wprowadza zasadnicze motywy całej Ewangelii Jana.
• Logos – oznacza Słowo, przez które Jan ukazuje odwieczną relację Chrystusa z Ojcem.
• Wcielenie – wyraża prawdę, że Słowo stało się ciałem w osobie Jezusa Chrystusa.
• Światłość – zapowiada konflikt między objawieniem Boga a ciemnością niewiary.

Jaką rolę ma Księga Znaków?

Księga Znaków to część obejmująca zasadniczo J 2-12, w której czyny Jezusa prowadzą czytelnika do pytania o Jego tożsamość. Znak nie jest pokazem siły: ma odsłonić chwałę Chrystusa i wezwać do wiary.

Przemiana wody w wino w Kanie Galilejskiej, rozmnożenie chleba czy uzdrowienie niewidomego nie są przypadkowymi opowiadaniami. Każde wydarzenie posiada kontekst, rozmowę i odpowiedź ludzi. Warto czytać je w tej kolejności, zamiast zatrzymać się wyłącznie na samym cudzie.

• Kana Galilejska – w J 2 otwiera serię znaków i łączy objawienie chwały z początkiem wiary uczniów.
• Chleb – w J 6 prowadzi od rozmnożenia pokarmu do mowy o Chlebie życia.
• Światło – w J 9 łączy uzdrowienie niewidomego z pytaniem o duchowe widzenie.
• Łazarz – w J 11 zapowiada zmartwychwstanie i przybliża konflikt prowadzący do Męki.

Co obejmuje Księga Chwały?

Księga Chwały obejmuje J 13-21 i przedstawia Ostatnią Wieczerzę, mowy pożegnalne, Mękę Pańską, Zmartwychwstanie oraz ukazania się Jezusa. U Jana chwała Chrystusa objawia się paradoksalnie także w godzinie krzyża.

Ta część jest szczególnie bliska liturgii Triduum Paschalnego. Umywanie nóg uczy służby, modlitwa Jezusa za uczniów odsłania troskę o Kościół, a spotkania po zmartwychwstaniu pokazują drogę od lęku do misji.

• Umywanie nóg – J 13 pokazuje służbę Jezusa jako wzór relacji między uczniami.
• Mowy pożegnalne – J 14-16 zawierają obietnicę Ducha Świętego i wezwanie do trwania w miłości.
• Modlitwa arcykapłańska – J 17 ukazuje modlitwę Jezusa za uczniów oraz przyszłych wierzących.
• J 20-21 – opisuje spotkania Zmartwychwstałego z Marią Magdaleną, Tomaszem i uczniami nad Jeziorem Tyberiadzkim.

Jakie są siedem znaków Jezusa i wypowiedzi „Ja jestem”?

Siedem znaków Jezusa w Ewangelii Jana to układ cudów prowadzących od Kany Galilejskiej do wskrzeszenia Łazarza, a siedem wypowiedzi „Ja jestem” wyjaśnia ich sens obrazami chleba, światła, bramy, pasterza, zmartwychwstania, drogi i krzewu. Obie serie kierują uwagę na osobę Chrystusa, nie na sensację.

Jakie znaki opisuje Ewangelia Jana?

Ewangelia Jana opisuje siedem głównych znaków: od przemiany wody w wino po wskrzeszenie Łazarza, chociaż komentatorzy różnie porządkują niektóre sceny. Biblia Tysiąclecia pozwala sprawdzić każdy z nich bez dopowiadania szczegółów spoza tekstu.

1. Kana Galilejska – J 2,1-11 przedstawia przemianę wody w wino jako pierwszy znak objawiający chwałę Jezusa.
2. Uzdrowienie syna urzędnika – J 4,46-54 pokazuje wiarę opartą na słowie Jezusa, zanim nastąpi widzialny rezultat.
3. Uzdrowienie przy sadzawce Betesda – J 5,1-18 dotyczy człowieka chorego od 38 lat i prowadzi do sporu o szabat.
4. Rozmnożenie chleba – J 6,1-15 poprzedza mowę Jezusa o Chlebie życia.
5. Chodzenie po jeziorze – J 6,16-21 ukazuje obecność Jezusa wobec przestraszonych uczniów.
6. Uzdrowienie niewidomego od urodzenia – J 9 rozwija temat światła oraz duchowej ślepoty.
7. Wskrzeszenie Łazarza – J 11,1-44 jest znakiem poprzedzającym bezpośrednio wydarzenia Męki.

Co oznaczają wypowiedzi „Ja jestem” Jezusa?

Wypowiedzi „Ja jestem” oznaczają, że Jezus objawia swoją misję przez obrazy bliskie codziennemu doświadczeniu: pokarm, światło, opiekę pasterza i drogę. Każda formuła ma konkretny kontekst i nie powinna być czytana jak oderwane hasło.

• „Ja jestem chlebem życia” – J 6,35 wskazuje, że Chrystus karmi człowieka głębiej niż zwykły pokarm.
• „Ja jestem światłością świata” – J 8,12 zapowiada prowadzenie człowieka z ciemności ku życiu.
• „Ja jestem bramą” – J 10,7 ukazuje Jezusa jako wejście do bezpiecznej wspólnoty zbawienia.
• „Ja jestem dobrym pasterzem” – J 10,11 opisuje Chrystusa, który oddaje życie za owce.
• „Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem” – J 11,25 pada przy grobie Łazarza i nadaje sens nadziei chrześcijańskiej.
• „Ja jestem drogą, prawdą i życiem” – J 14,6 wskazuje osobę Jezusa jako drogę do Ojca.
• „Ja jestem prawdziwym krzewem winnym” – J 15,1 mówi o trwaniu uczniów w Chrystusie.

Czym Ewangelia Jana różni się od Ewangelii synoptycznych?

Ewangelia Jana różni się od Ewangelii synoptycznych – Mateusza, Marka i Łukasza – przede wszystkim stylem, układem wydarzeń oraz rozbudowanymi mowami Jezusa. Synoptycy częściej opisują wspólny materiał narracyjny, natomiast Jan mocniej rozwija znaki, symbole i rozmowy prowadzące do wyznania wiary.

Jak porównać Jana z Mateuszem, Markiem i Łukaszem?

Najprościej porównać Jana z synoptykami, obserwując trzy elementy: język Jezusa, wybór wydarzeń i sposób ukazania Męki. Różnice nie tworzą konkurencyjnych historii, lecz cztery perspektywy kanonicznego świadectwa.

• Mateusz – akcentuje wypełnienie Pism i nauczanie Jezusa skierowane do wspólnoty uczniów.
• Marek – przedstawia zwięzłą, dynamiczną narrację o działaniu i cierpieniu Chrystusa.
• Łukasz – rozwija temat miłosierdzia, modlitwy oraz działania Ducha Świętego.
• Jan – koncentruje opowiadanie wokół znaków i tożsamości Jezusa jako Syna Bożego.

Czy różnice między Ewangeliami są problemem?

Nie, różnice między Ewangeliami nie są problemem dla wiary katolickiej, ponieważ cztery księgi przekazują tę samą Dobrą Nowinę z odmiennym doborem materiału i celem duszpasterskim. Dei Verbum przypomina, że ewangeliści przekazali prawdę o Jezusie, wybierając i układając materiał stosownie do celu.

Podczas lektury warto nie mieszać automatycznie relacji. Najpierw przeczytaj fragment u Jana, potem sprawdź paralelę u synoptyków, jeśli istnieje. Taka praktyka uczy szacunku dla konkretnego tekstu.

• Różnica perspektyw – pomaga dostrzec bogactwo jednego wydarzenia w czterech kanonicznych świadectwach.
• Kontekst literacki – chroni przed wyrywaniem pojedynczych zdań z rozmowy lub opowiadania.
• Liturgia słowa – zestawia czytania tak, by ukazać więź Ewangelii ze Starym Testamentem i życiem Kościoła.
• Lectio divina – zachęca, by najpierw słuchać tekstu, zanim zacznie się porównywanie komentarzy.

Jak Ewangelia Jana opisuje Mękę i Zmartwychwstanie?

Męka Pańska w Ewangelii Jana, szczególnie w J 18-19, ukazuje Jezusa jako tego, który świadomie podejmuje swoją godzinę i zachowuje królewską godność pośród cierpienia. Zmartwychwstanie w J 20-21 prowadzi od pustego grobu do osobistych spotkań, zwłaszcza z Marią Magdaleną i Tomaszem.

Co wyróżnia opis Męki Pańskiej u Jana?

Opis Męki u Jana wyróżnia dialog Jezusa z Piłatem o prawdzie, obecność ucznia pod krzyżem oraz mocny motyw królowania Chrystusa. Już wcześniejsze rozdziały przygotowują tę scenę przez słowa o „godzinie”, która nadchodzi.

W Wielki Piątek Kościół czyta Janową relację o Męce. W parafii warto przygotować się do niej, czytając wcześniej J 13 o umywaniu nóg i J 17 o modlitwie Jezusa. Pomocnym dopełnieniem nabożeństwa jest droga krzyżowa – stacje i znaczenie nabożeństwa.

• Umywanie nóg – J 13 – pokazuje, że panowanie Jezusa ma formę służby.
• Piłat i prawda – J 18,38 – stanowią jedną z najbardziej przejmujących scen procesu Jezusa.
• Krzyż – u Jana jest równocześnie miejscem cierpienia, objawienia miłości i chwały.
• Matka Jezusa i umiłowany uczeń – J 19,25-27 – tworzą scenę ważną dla duchowej interpretacji Kościoła.

Jakie spotkania ze Zmartwychwstałym opisuje Jan?

Jan opisuje spotkanie Jezusa z Marią Magdaleną przy grobie, ukazanie się uczniom oraz rozmowę z Tomaszem osiem dni później. W J 21 przedstawia także śniadanie nad Jeziorem Tyberiadzkim i powierzenie Piotrowi troski o owce.

To nie są opowiadania o anonimowym tłumie. Maria słyszy własne imię, Tomasz otrzymuje odpowiedź na swój opór, Piotr wraca do odpowiedzialności po trzykrotnym pytaniu o miłość. Takie szczegóły sprawiają, że tekst dobrze nadaje się do spokojnej modlitwy wielkanocnej.

• Maria Magdalena – J 20,11-18 – rozpoznaje Zmartwychwstałego, gdy Jezus zwraca się do niej po imieniu.
• Tomasz – J 20,24-29 – przechodzi od wątpliwości do wyznania: „Pan mój i Bóg mój”.
• Piotr – J 21,15-19 – po trzykrotnym pytaniu o miłość otrzymuje zadanie pasterskie.
• Osiem dni – J 20,26 podaje konkretny odstęp między ukazaniem uczniom a spotkaniem z Tomaszem.

Jak czytać Ewangelię Jana w domu i w liturgii?

Ewangelię Jana najlepiej czytać regularnie, na przykład 15-20 minut dziennie przez 21 dni, zaczynając od jednego rozdziału i kończąc krótką modlitwą. W liturgii jej fragmenty szczególnie wybrzmiewają w Wielkim Poście, Triduum Paschalnym i okresie wielkanocnym, dlatego osobista lektura dobrze przygotowuje do słuchania słowa w kościele.

Jak rozpocząć lekturę Ewangelii Jana?

Zacznij od czterech kroków: przeczytaj krótki fragment, zauważ jedno słowo, zapisz pytanie i odpowiedz Bogu własną modlitwą. Nie próbuj od razu wyjaśnić każdego symbolu; najpierw pozwól tekstowi wybrzmieć.

1. Ustal porę – 15 minut po porannej kawie albo wieczorem pozwala zbudować stały rytm lektury.
2. Wybierz mały odcinek – 8-20 wersetów zwykle wystarcza, aby zachować uwagę na kontekście.
3. Zapisz jedno zdanie – przykład: po J 6 zapisz pytanie, czym w tym tygodniu jest dla ciebie „chleb życia”.
4. Sprawdź przypis – odnośniki w Biblii Tysiąclecia pomagają znaleźć powiązania ze Starym Testamentem.
5. Wróć do liturgii – odsłuchaj lub przeczytaj czytanie przed Mszą, a homilia stanie się łatwiejsza do przyjęcia.

Jak połączyć Ewangelię Jana z życiem parafii?

Połącz Ewangelię Jana z życiem parafii, wybierając fragment odpowiadający aktualnemu czasowi liturgicznemu i rozmawiając o nim konkretnie w rodzinie, grupie biblijnej albo na katechezie. Tekst nie wymaga specjalistycznego wykształcenia, lecz potrzebuje uważności i stałości.

Przykładowo J 4 można czytać przed rozmową o pragnieniu i modlitwie, J 9 przed rachunkiem sumienia, a J 15 w czasie przygotowania młodzieży do bierzmowania. Rodzice przygotowujący dziecko do chrztu mogą sięgnąć po sakrament chrztu świętego – formalności w parafii, a osoby chcące lepiej przeżywać czytania mszalne po liturgia słowa podczas Mszy Świętej w parafii Gostycyn.

• Wielki Post – sprzyja lekturze J 4, J 9 i J 11, czyli scen o wodzie żywej, świetle i Łazarzu.
• Triduum Paschalne – prowadzi do J 13-20, szczególnie do umywania nóg, Męki i pustego grobu.
• Grupa biblijna – może pracować metodą jednego pytania: co tekst mówi o Jezusie, a co o mojej odpowiedzi?
• Nabożeństwa wielkopostne – warto zestawić z Janową Męką, korzystając z harmonogram nabożeństw wielkopostnych w parafii Gostycyn.

Najczęściej zadawane pytania

Kto napisał Ewangelię Jana?

Tradycja Kościoła przypisuje Ewangelię Jana Janowi Apostołowi, umiłowanemu uczniowi Jezusa. Współcześni bibliści dopuszczają jednak złożony proces redakcyjny związany ze środowiskiem Janowym, dlatego nie należy przedstawiać tej kwestii jako naukowo zamkniętej.

Kiedy powstała Ewangelia Jana?

Większość badaczy umieszcza jej powstanie pod koniec I wieku, często około 90-100 roku. To przybliżone datowanie, a nie data poświadczona bezpośrednio przez sam tekst Ewangelii.

Co oznacza Prolog Ewangelii Jana?

Prolog w J 1,1-18 to hymn o Słowie, które było u Boga i stało się ciałem. Wyjaśnia, że Jezus Chrystus nie jest tylko nauczycielem, lecz objawia Boga i przynosi ludziom światło oraz życie.

Ile znaków opisuje Ewangelia Jana?

Ewangelia Jana zwykle wyróżnia siedem głównych znaków Jezusa, od Kany Galilejskiej po wskrzeszenie Łazarza. Znaki mają prowadzić do wiary, dlatego każdy z nich warto czytać razem z rozmową lub reakcją osób obecnych w scenie.

Jakie są wypowiedzi „Ja jestem” Jezusa?

Do najbardziej znanych należą: „Ja jestem chlebem życia”, „Ja jestem światłością świata”, „Ja jestem dobrym pasterzem” i „Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem”. W Ewangelii Jana występuje siedem takich obrazów, które odsłaniają misję i tożsamość Jezusa.

Czym różni się Ewangelia Jana od Ewangelii synoptycznych?

Ewangelia Jana częściej zawiera długie rozmowy teologiczne, rozbudowaną symbolikę oraz siedem znaków. Mateusz, Marek i Łukasz mają więcej wspólnego materiału narracyjnego, dlatego nazywa się ich Ewangeliami synoptycznymi.

Źródła i literatura

1. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Pallottinum, wydanie 2003 – Ewangelia wg św. Jana.
2. Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna Dei Verbum, 1965.
3. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, 1994, szczególnie nr 65-67.
4. Biblia Tysiąclecia – Ewangelia wg św. Jana, dostęp do tekstu i odnośników biblijnych.

Marek Jankowski

Redaktor portalu związanego z parafią św. Marcina. Interesuje się historią i tradycją Kościoła na Pomorzu; treści opiera na Piśmie Świętym, Katechizmie i nauczaniu Kościoła.